Inflacja i dlaczego pieniądze tracą wartość

Większość osób kojarzy ryzyko z inwestowaniem: ceny akcji spadają, firma bankrutuje, waluta się załamuje. Istnieje jednak cichsze, mniej widoczne zagrożenie, które dotyczy wszystkich — nawet tych, którzy nigdy nie zainwestowali ani jednej hrywny. Tym zagrożeniem jest inflacja.

Czym jest inflacja?

Inflacja to trwały wzrost ogólnego poziomu cen towarów i usług. Gdy inflacja rośnie, za każdą jednostkę waluty można kupić mniej niż wcześniej. Innymi słowy, pieniądze z czasem tracą siłę nabywczą.

Jeśli bochenek chleba kosztował w ubiegłym roku 10 hrywien, a w tym kosztuje 11, jego cena wzrosła o 10 %. Na banknocie 10-hrywnowym nadal widnieje liczba „10”, ale nie można już za niego kupić całego bochenka. Tak właśnie działa inflacja.

Ekonomiści zwykle mierzą inflację za pomocą wskaźnika cen konsumpcyjnych (CPI) — koszyka towarów i usług reprezentującego typowe wydatki gospodarstw domowych. W Ukrainie wskaźnik ten oblicza Państwowa Służba Statystyki, a Narodowy Bank Ukrainy (NBU) uważnie go monitoruje.

Dlaczego pojawia się inflacja?

Nie ma jednej przyczyny. Ekonomiści wskazują na ogół kilka mechanizmów:

Inflacja popytowa

Gdy łączny popyt na towary i usługi przekracza możliwości ich dostarczenia przez gospodarkę, ceny rosną. Może się tak zdarzyć w okresie ożywienia gospodarczego, kiedy rosną płace i ludzie więcej wydają, albo gdy państwo wprowadza do gospodarki duże ilości pieniądza.

Inflacja kosztowa

Gdy rosną koszty produkcji — z powodu wyższych cen energii, zakłóceń w łańcuchach dostaw lub wzrostu cen surowców — przedsiębiorstwa przenoszą te koszty na konsumentów. Ukraina odczuła to szczególnie dotkliwie: zależność od importowanej energii oraz zakłócenia wywołane wojną wielokrotnie prowadziły do wzrostu kosztów.

Inflacja monetarna

Gdy bank centralny zwiększa podaż pieniądza szybciej, niż rozwija się gospodarka, większa ilość pieniędzy przypada na tę samą ilość towarów, co podnosi ceny. Dlatego „drukowanie pieniędzy” często kojarzy się z inflacją — i dlatego niezależność banku centralnego ma znaczenie.

Inflacja napędzana oczekiwaniami

Jeśli firmy i konsumenci spodziewają się wzrostu cen, odpowiednio dostosowują swoje działania: pracownicy żądają wyższych płac, firmy z wyprzedzeniem podnoszą ceny, a oczekiwanie samo się spełnia. Właśnie dlatego banki centralne intensywnie pracują nad „zakotwiczeniem” oczekiwań inflacyjnych.

Inflacja w Ukrainie: burzliwa historia

Dla Ukraińców inflacja nie jest abstrakcyjnym pojęciem z podręcznika. To część ich doświadczenia.

Hiperinflacja lat 90.

Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku Ukraina doświadczyła jednej z najpoważniejszych hiperinflacji we współczesnej historii. Stary poradziecki kupon, karbowaniec, tracił wartość w zawrotnym tempie. Tylko w 1993 roku ceny wzrosły o ponad 10 000 %. Oszczędności całego życia rodziny mogły stać się bezwartościowe w ciągu kilku miesięcy. Hrywnę wprowadzono w 1996 roku, aby zastąpić karbowańca i przywrócić stabilność monetarną, ale pamięć o tamtym okresie pozostawiła głębokie ślady w zaufaniu społecznym do systemu finansowego.

Kryzys w latach 2008–2009

Światowy kryzys finansowy mocno uderzył w Ukrainę. Hrywna straciła mniej więcej połowę wartości względem dolara, inflacja gwałtownie wzrosła, a depozyty bankowe zostały zamrożone. Wielu Ukraińców, którzy zaufali systemowi bankowemu, poczuło się zdradzonych.

Wstrząs w latach 2014–2015

Aneksja Krymu przez Rosję oraz wojna we wschodniej Ukrainie wywołały kolejną gwałtowną dewaluację. Kurs hrywny spadł z około 8 UAH/USD do niemal 27 UAH/USD. W 2015 roku inflacja sięgnęła prawie 50 %. Ceny importowanych towarów — elektroniki, leków i paliwa — w ciągu dwóch lat niemal potroiły się w przeliczeniu na hrywny.

Inwazja na pełną skalę (2022–obecnie)

Rosyjska inwazja na pełną skalę w lutym 2022 roku przyniosła nową falę zakłóceń gospodarczych. W 2022 roku inflacja wzrosła do ponad 26 %. Choć NBU zdołał ustabilizować sytuację dzięki restrykcyjnej polityce pieniężnej i wsparciu międzynarodowemu, skumulowany wpływ na siłę nabywczą był ogromny.

Co te liczby oznaczają w praktyce

Rozważmy przykład osoby, która w 2013 roku trzymała w domu 100 000 hrywien w gotówce. Do 2025 roku, po kolejnych falach inflacji i dewaluacji, siła nabywcza tej gotówki — czyli to, co faktycznie można za nią kupić — skurczyła się do ułamka pierwotnej wartości. Banknoty są te same, ale świat wokół nich się zmienił.

Ukryty podatek: jak inflacja uszczupla oszczędności

Inflację nazywa się czasem „ukrytym podatkiem”, ponieważ zmniejsza wartość pieniędzy bez żadnego widocznego potrącenia. Nie otrzymujesz rachunku ani powiadomienia. Saldo konta może pozostać bez zmian, a nawet nieznacznie wzrosnąć dzięki odsetkom — jeśli jednak inflacja przewyższa te odsetki, realnie tracisz majątek.

Realna a nominalna stopa zwrotu

To kluczowe rozróżnienie, które powinien rozumieć każdy oszczędzający i inwestor:

• Nominalna stopa zwrotu to procentowy wzrost pieniędzy w ujęciu bezwzględnym.
• Realna stopa zwrotu to nominalna stopa zwrotu pomniejszona o inflację — czyli faktyczny wzrost siły nabywczej.

Jeśli depozyt bankowy przynosi 12 % rocznie, ale inflacja wynosi 14 %, Twoja realna stopa zwrotu to minus 2 %. Saldo konta rośnie, ale można za nie kupić mniej niż wcześniej. Stajesz się biedniejszy, choć masz wrażenie, że się bogacisz.

Reguła 72 zastosowana do inflacji

Reguła 72 — używana przez inwestorów do szacowania, ile czasu potrzeba, aby kapitał się podwoił — w przypadku inflacji działa odwrotnie. Podziel 72 przez stopę inflacji, aby sprawdzić, jak szybko siła nabywcza pieniędzy zmniejszy się o połowę:

• Przy inflacji 5 %: 72 ÷ 5 = około 14 lat do utraty połowy siły nabywczej
• Przy inflacji 10 %: 72 ÷ 10 = około 7 lat
• Przy inflacji 20 %: 72 ÷ 20 = około 3,5 roku

Podczas skoku inflacji w Ukrainie do niemal 50 % w 2015 roku gotówka traciła połowę siły nabywczej w czasie krótszym niż 18 miesięcy.

Gotówka pod materacem: złudzenie bezpieczeństwa

W Ukrainie trzymanie gotówki w domu — często w dolarach amerykańskich lub euro — jest głęboko zakorzenionym zwyczajem. Po kryzysach bankowych z lat 90., 2008 i 2014 wiele osób po prostu nie ufa bankom. Rozumowanie wydaje się intuicyjne: „Jeśli widzę i mogę dotknąć swoich pieniędzy, są bezpieczne”.

To poczucie bezpieczeństwa jest jednak złudne. Oto dlaczego:

Gotówka nic nie zarabia

Pieniądze leżące w szufladzie przynoszą zerową stopę zwrotu. Tymczasem inflacja każdego dnia uszczupla ich wartość. Nawet jeśli trzymasz dolary lub euro, te waluty również podlegają inflacji — zwykle 2–3 % rocznie w Stanach Zjednoczonych i strefie euro, choć w latach 2022–2023 wzrosła ona do 6–10 %.

Ryzyko walutowe pozostaje

Trzymanie obcej waluty chroni przed dewaluacją hrywny, ale nie przed globalną inflacją ani zmianami kursów między głównymi walutami. Jeśli zaś trzymasz gotówkę w hrywnach, jednocześnie ponosisz ryzyko krajowej inflacji i dewaluacji.

Ryzyko fizyczne

Gotówka przechowywana w domu jest narażona na kradzież, pożar, powódź i inne fizyczne katastrofy. Nie jest ubezpieczona i nie można jej odzyskać.

Koszt alternatywny

Każda bezczynnie leżąca hrywna lub każdy dolar mogłyby dla Ciebie pracować — przynosić odsetki, generować dywidendy albo zyskiwać na wartości. W perspektywie dziesięcioleci różnica między zainwestowanymi pieniędzmi a bezczynną gotówką jest ogromna, co pokazuje działanie procentu składanego.

Co pozwala pokonać inflację?

Celem każdego oszczędzającego jest osiągnięcie realnej stopy zwrotu — stopy zwrotu wyższej od inflacji. Poszczególne instrumenty mają pod tym względem różne wyniki historyczne:

Depozyty bankowe

W stabilnych latach oprocentowanie depozytów w Ukrainie często było wystarczająco wysokie, aby dotrzymać kroku inflacji lub nieznacznie ją przewyższyć. Jednak w latach kryzysowych realne stopy zwrotu z depozytów często były ujemne. Depozyty wiążą się również z ryzykiem upadłości banku, choć Fundusz Gwarantowania Depozytów chroni kwoty do 600 000 UAH na jednego deponenta w jednym banku.

Obligacje skarbowe (OVDP)

Ukraińskie krajowe obligacje skarbowe (OVDP) historycznie oferowały rentowność równą inflacji lub od niej wyższą. Podczas wojny na pełną skalę „obligacje wojenne” zapewniały atrakcyjne oprocentowanie, wspierając jednocześnie obronę kraju. Uznaje się je za jedne z najbezpieczniejszych instrumentów denominowanych w hrywnach.

Akcje i fundusze akcyjne

W ujęciu historycznym akcje były na świecie jednym z najlepszych długoterminowych zabezpieczeń przed inflacją. Firmy mogą podnosić ceny wraz z inflacją, dlatego ich przychody i zyski mają tendencję do wzrostu w czasie. Akcje są jednak zmienne w krótkim terminie i wymagają cierpliwości.

Aktywa rzeczowe

Nieruchomości, surowce i inne aktywa materialne mają tendencję do zachowywania wartości w okresach inflacji, ponieważ ich ceny rosną wraz z ogólnym poziomem cen. Wiążą się jednak z własnymi ryzykami i wymagają znacznego kapitału.

Dywersyfikacja

Żaden pojedynczy instrument nie stanowi doskonałego zabezpieczenia przed inflacją we wszystkich warunkach. Zdywersyfikowany portfel — łączący depozyty, obligacje, akcje i ewentualnie niektóre aktywa rzeczowe — zapewnia z czasem najbardziej solidną ochronę.

Co możesz zrobić

Nie pozostawiaj dużych kwot bezczynnie

Choć utrzymywanie funduszu awaryjnego w gotówce jest rozsądne, pozostałe oszczędności powinny w jakiś sposób dla Ciebie pracować — na depozycie, w obligacjach skarbowych lub portfelu inwestycyjnym.

Myśl w ujęciu realnym

Za każdym razem, gdy oceniasz sposób oszczędzania, odejmij oczekiwaną stopę inflacji od oferowanej stopy zwrotu. Depozyt oprocentowany na 15 % brzmi świetnie, dopóki nie uświadomisz sobie, że inflacja wynosi 14 %.

Zrozum swój horyzont czasowy

Szkody powodowane przez inflację kumulują się z czasem. Jeśli oszczędzasz na cel oddalony o pięć lub dziesięć lat, spadek siły nabywczej jest na tyle znaczny, że samo trzymanie gotówki pozostawi Cię wyraźnie poniżej potrzebnej kwoty.

Bądź na bieżąco

Śledź raporty inflacyjne NBU i jego decyzje dotyczące polityki pieniężnej. Zrozumienie kierunku zmian inflacji pomaga podejmować lepsze decyzje finansowe — niezależnie od tego, czy chodzi o ustalenie oprocentowania depozytu, zmianę struktury inwestycji, czy po prostu realistyczną ocenę przyszłych kosztów.

Najważniejsze wnioski

Inflacja nie dotyczy wyłącznie ekonomistów i bankierów centralnych. Wpływa na każdego, kto posiada pieniądze w dowolnej formie. W Ukrainie, gdzie inflacja i kryzysy walutowe wielokrotnie powracały w życiu gospodarczym, zrozumienie tego zjawiska nie jest opcjonalne — jest niezbędne.

Największym ryzykiem jest nieinwestowanie. Największe ryzyko polega na bezczynności i zakładaniu, że pieniądze same zachowają swoją wartość. Nie zachowają. Jedyną obroną jest skierowanie pieniędzy do pracy — tak, aby przynosiły stopy zwrotu wyższe niż nieustanna utrata wartości powodowana przez inflację.